انتخاب مىكرد و همهء اينها را مىكشت و از بين مىبرد ، قطعاً علم امروز به اين مرحله نمىرسيد . اين‌طور نيست كه علم مىخواسته از يك جايى پيدا بشود ، حالا گاليله بود گاليله اين كار را كرد ، گاليله نبود بجايش « ماليله » پيدا مىشد . اگر هم پيدا مىشد صدسال بعد پيدا مىشد . چنين نيست كه نابغه هيچ نقشى در تاريخ نداشته باشد . مثلًا چگونه مىشود گفت كه اين خواست جامعه بوده كه كتابها و آثار بوعلى سينا پيدا بشود ؛ اكنون در وجود او ظهور كرده ، اگر او نبود يك كس ديگر در همان زمان پيدا مىشد و همان كار را مىكرد . اين‌جور نيست . اگر او نبود شايد صدسال ، دويست سال بعد چنين كسى پيدا مىشد . افرادى كه اين‌جور نبوغ دارند ، افرادى كه يك شخصيت فردى دارند قهراً روى جامعه اثر مىگذارند . اينها حركت جامعه را سريعتر مىكنند . اگر بوعلى سينا پيدا نشده بود ديگر بهمنيار زمان خودش هم پيدا نمىشد ، ولى بوعلى سينا كه پيدا مىشود بهمنيارهايى در زمان خود او به وجود مىآورد ، و بهمنيارها كه پيدا مىشوند يك سلسله كارها انجام مىدهند . پس اينها حركت جامعه را سريعتر مىكنند . اين است كه نقش فرد را در جامعه نمىتوان انكار كرد . - اينكه افراد را تشبيه مىكنند به خمير كه هرچه جامعه آنها را بسازد به همان شكل در مىآيند . . . استاد : براى اينكه فرديت را اصلًا قبول ندارند . ولى اين‌جور نيست . - افرادى هم هستند در تاريخ كه واقعاً جامعه آنها را ساخته است . استاد : در آن مثال آب كه ذكر كردم همين‌طور است . به قول شما اينها خميرى هستند كه جامعه اينها را به هر شكل كه بخواهد مىسازد . افراد ، ماده‌اى هستند كه جامعه آنها را مىسازد ولى ماده‌ها مختلفند . يك ماده صد درصد منفعل از جامعه است ، مثل گچ شُلى كه هر قالبى كه برايش انتخاب كنند آن قالب را مىپذيرد . اگر قالب كلّهء سقراط درست كنند ، از اين گچ كلّهء سقراط درست مىشود ، اگر قالب موش باشد موش درست مىشود . ولى بعضى ماده‌ها در مقابل قالبها عصيان دارند . البته همهء افراد كم و بيش از جامعه اثر مىپذيرند جز پيغمبران كه آن هم اعتقاد ماست كه هيچ از جامعهء خود متأثر نمىشوند . البته حرف ، حرف درستى است منتها چون در سطح اينها نيست اكنون ما بحث نمىكنيم . اينها موجوداتى هستند به قول حكما « مكتفى بذاته » يعنى فقط از درون خودشان مدد مىگيرند و روى جامعهء خود اثر مىگذارند و از جامعه در حدودى اثر مىپذيرند كه به شخصيت آنها ارتباط ندارد ، مثلًا زبان جامعه را مىگيرند . به هر حال افراد نابغه نيز هميشه در